Viðtal í Morgunblaðinu. Laugardaginn 2. maí, 2009.
Eftir Kolbrúnu Bergþórsdóttur
Heimildarmyndin Draumalandið, í leikstjórn Þorfinns Guðnasonar og Andra Snæs Magnasonar, hefur vakið mikla athygli og hlotið afar góða dóma. Myndin fjallar meðal annars um stóriðjustefnu stjórnvalda og tekur harða afstöðu gegn henni.
Gagnrýni flokkuð sem áróður
Má ekki segja að þessi mynd sé að ákveðnu leyti áróðursmynd?
„Áróður og ekki áróður. Það sem er að gerast á Íslandi í stóriðjuframkvæmdum er bylting, við bara skiljum það ekki af því að það er búið að normalisera byltinguna. Það var búið að byggja upp raforkukerfi á Íslandi sem var tvöfalt stærra en það sem öll þjóðin þurfti. Síðan var ákveðið að tvöfalda orkuframleiðslu á Íslandi í einni framkvæmd. Á allra þjóða mælikvarða er það bylting, hvaða iðnríki í heiminum tvöfaldar orkuframleiðslu sína í einum rykk? Eftir þessa byltingu, þegar orkukerfið hafði verið tvöfaldað og allt efnahagslífið keyrt í botn fyrir eina framkvæmd, fannst mönnum eins og ekki væri nóg að gert og vildu tvöfalda aftur það sem hafði verið tvöfaldað með áframhaldi á Bakka og í Helguvík. Þetta segja menn hiklaust þrátt fyrir að orkufyrirtækin séu í standandi vandræðum. Á Íslandi heitir þetta ekki áhætta – heldur skynsamleg þróun. Þegar þessi öfgafulla stefna mætir síðan landslagi sem er eitt hið dramatískasta sem fólk hefur séð á hvíta tjaldinu þá verða til kröftugar andstæður og auðvitað frábært efni í bíómynd sem við Þorfinnur nýttum okkur til hins ýtrasta.
Gagnrýni var flokkuð sem áróður á Íslandi. Það var jafnvel talið bera vott um óheilindi og illsku að vera gagnrýninn. Vísindamenn sem stóðu í vegi fyrir stórum ákvörðunum fengu á baukinn, misstu lífsafkomuna og starfsframann eða voru lækkaðir í tign. Á hinn bóginn gerðust stjórnvöld nánast upplýsingafulltrúar stórfyrirtækja. Það má líkja þessu við ríki sem stunda mikla tóbaksframleiðslu. Þar fer jafnvel heilbrigðisráðherrann með rulluna um dásemdir light-sígarettna sem heilbrigt og siðferðilegt mótvægi við kínverskar tjörusígarettur og leyfir sér að efast um skaðsemi tóbaks. Það er nákvæmlega það sama sem hefur gerst hér í umhverfismálum. Umhverfisráðherrann talaði um grænan málm og virtist tilbúinn að færa stórfyrirtækjum ósnortin svæði á silfurfati, staði sem ættu að vera á minjaskrá UNESCO. Miðað við eðlilega þróun hér á landi þá hefðum við ekki farið að tala um Þjórsárver fyrr en árið 2215. En vegna þess að álver notar raforku eins og milljón manns kemur upp sú staða að ein kynslóð telur sig þurfa að ákveða í einni svipan hvaða leifar skuli skilja eftir fyrir næstu kynslóðir.”
Ólafur H. Torfason, RÚV RÁS 2, SDÚ, 17. apríl 2009
DRAUMALANDIÐ * * * *
Ísland 2009. Ls: Þorfinnur Guðnason og Andri Snær
Magnason. Háskólabíó. 1:30 klst.
Draumalandið er að mörgu leyti heilsteyptasta og markvissasta heimildamyndin í okkar fábreyttu kvikmyndasögu. Bragðsterkt handritið byggist á samnefndri metsölubók Andra Snæs sem hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2006 í flokki fræðirita og bóka almenns efnis. Þorfinnur leggur til merkilega og í raun óviðjafnanlega reynslu sína í heimildamyndagerð þar sem skáldlegt flug og tilbúningur svifta raunsæisverkefnum í viðbótarvíddir. Umfjöllun Draumalandsins felst að stærstum hluta í afhjúpandi gagnrýni á verkefni og aðferðir í virkjanamálum hérlendis, með skærustu kastljósi á Kárahnúkavirkjun og samskiptin við ál- og vopnaframleiðandann Alcoa. Sú varnarbarátta fyrir vistkerfunum sem þarna birtist spennir umfjöllunina um umhverfismál upp í finþátta tilfinningalegar kenndir. En það sem ræður úrslitum um ferskan og lífgandi ilm Draumalandsins er hvernig atburðir og þróun síðustu ára eru af listfengi og þrótti sett í víðara íslenskt og erlent samhengi, alveg frá síðari heimsstyrjöld og lýðveldisstofnun 1944. Verkið rímar og stuðlar af margvíslegri kímni – og á köflum hlakkandi kaldhæðni – persónum strítt af því þær sögðu það sem sögðu og gerðu það sem þær gerðu. Tónlistarhlið verksins er magnað stuðlaberg út af fyrir sig hjá Valgeir Sigurðssyni. Um áróðursþætti verksins sér náttúran sjálf.
ÓHT, Rúv Rás 2, Sdú, 17. apríl 2009.
- – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – -
Olafur H. Torfason
Leikstjórn: Þorfinnur Guðnason og Andri Snær Magnason.
Í gærkvöldi var heimildamyndin Draumalandið í leikstjórn Þorfinns Guðnasonar og Andra Snæs Magnasonar frumsýnd. Þorfinnur hafði yfirumsjón með kvikmyndatöku en hann hefur áður hlotið verðskuldaða athygli fyrir heimildamyndir sínar um hagamúsina Óskar, Lalla Johns og Húsey. Handritið byggist á samnefndri metsölubók Andra Snæs en hún hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2006. Bókin hefur verið umtöluð og komið við kaun þjóðarsálarinnar en óhætt er að lofa að myndin verður ekki eftirbátur hennar.Hér er um að ræða heimildamynd með afþreyingargildi á við frambærilegustu frásagnarkvikmyndir. Myndin er allt í senn epísk, glettin og spennuþrungin. Stórbrotið sjónarspil og eldfimt umfjöllunarefni ferja áhorfandann á heljarþröm í gegnum „tilfinningarússíbana“ sem stuðar farþegana til umhugsunar – sama hvort þeir samþykkja málstað myndarinnar eður ei. Metnaður og ástríða aðstandenda skila sér í hverjum ramma og háleit framleiðsluviðmið auka sjónræna nautn áhorfenda. Ómetanlegt gamalt myndefni hefur verið fléttað saman við frásögnina, myndefni af horfinni náttúru, merkum atburðum síðustu aldar og persónulegum minningabrotum úr einkaeign. Fyrir vikið er sköpuð tilfinning fyrir nánd fjölskyldunnar, náttúrunnar, landsins og menningarsögu þess – fyrir arfi sem á það á hættu að falla í gleymskunnar dá. Fortíðin er böðuð rómantískum blæ en samtíminn og náin framtíð fá á sig bölsýnan heimsendabrag sem er í anda annarra grænna heimildamynda síðustu ára en segja má að þessar myndir séu nýstárlegar hrollvekjur eða stórslysamyndir.
Hrynjandi myndefnis og hljóðflétta er álagaþrungin en stórbrotnust eru myndskeiðin af ægifegurð landsins sem fest voru á 35 mm filmu, aðallega úr þyrlu. Segja má að þessi myndskeið miðli „guðdómlegri“ sýn á truflaða náttúrufegurð fyrir og eftir „spjöll“ mannsins. Viðfangsefnið er umhugsunarvert og myndin góð afþreying en áhorfendur mega ekki afsala sér gagnrýninni hugsun.
Í kvikmyndinni um Draumalandið ræðum við meðal annars við John Perkins, höfund bókarinnar Confessions of an Economic Hitman. Hann starfaði sem Economic Hitman – efnahagsböðull. Í bók sinni segir hann frá því hvernig hann hafði það að markmiði að koma því til leiðar að bandarísk stórfyrirtæki kæmust í ódýrar auðlindir þriðja heims ríkja og knésetja jafnframt efnahag þeirra – í þeim tilgangi að komast í enn meiri og ódýrari auðlindir. Perkins er hagfræðingur að mennt og ein helsta aðferðin sem beitt var voru falsaðar og ýktar efnahagsspár, að ýkja efnahagslegan og samfélagslegan ávinning af risaframkvæmdum. Niðurstaðan var yfirleitt sú að landinu var útvegað gríðarstórt lán til að byggja vegi, brýr og stíflur – innviði sem þjónuðu einungis hagsmunum fyrirtækisins, peningarnir runnu aldrei í raun og veru til landins – heldur til verktakafyrirtækja eins og Bechtel. Innlendir aðilar nátengdir stjórnvöldum fengu hins vegar nægilega mola til að hagsmunir þeirra færu saman við hagsmuni stórfyrirtækisins. Landið og þjóðin stóð síðan eftir – með gríðarlegar skuldir og raskaðan efnahag eftir stórframkvæmdina. Eina leiðin til að komast út úr vandanum var að selja auðlindir sínar ódýrt – til þessara sömu fyrirtækja. Hver og einn getur dæmt fyrir sig, hvort Ísland lenti í Economic Hitman – eða hvort hérlendir aðilar frömdu efnahagslegt harakiri að eigin frumkvæði með aðferðum Perkins. En hér hafa vissulega verið menn sem passa við starfslýsingu Perkins og ég hef hitt þá og þeir starfa um allan heim. John Perkins segir – Iceland has been hit by an economic hitman – more than one. Í ljósi þess að Landsvirkjun er að fara á hausinn – eftir að hafa útvegað Bechtel risaverkefni og Alcoa ódýrt rafmagn sem sparar Alcoa um 200 milljón dollara árlega, má velta fyrir sér hvort raunverulegur Economic Hitman hafi komið hingað – eða hvort aðferðin sé hreinlega orðin almenn í þessum viðskiptaheimi. Ísland tekur nánast alla áhættuna af Alcoa með því að binda orkuverð við álverð. Rándýrshugsunarhátturinn sést vel í bréfi sem ég hef undir höndum og mælir með kaupum í Century Aluminum sem ætlar að byggja álver í Helguvík. ,,Icelandic energy companies will make extraordinary profits if aluminum prices keep strong – but if aluminum prices weaken – Iceland is not biting the hand that feeds it”. Þetta er samspil innlendra hagsmunaaðila, vonglaðra heimamanna, skorts á upplýsingum og gegnsæi, áróðurs og pólitískrar spillingar – en umfram allt risa sem hefur alþjóðlega yfirsýn og leikur sama leikinn aftur og aftur. John Perkins er með fyrirlestur á Háskólatorgi á mánudaginn klukkan 17:00. Hann verður einnig í Silfri Egils á sunnudag. Kaupið bókina hans – Confessions of an Economic Hitman – magnaður lestur.
Jæja þá er myndin rétt að skríða í framköllun úti í heimi. John Perkins – höfundur bókarinnar Confessions of an Economic Hitman kemur til landsins í tilefni sýningarinnar og heldur fyrirlestur í Háskóla Íslands á mánudag. Ekki missa af því. Tónlistin er komin í hús, hún er samin af miklu úrvalsfólki. Valgeir Sigurðsson og Bedroom Community hafa legið yfir myndinni síðustu vikur og samstarfsfólkið er ekkert slor:
Tónlist eftir Valgeir Sigurðsson
Hljómsveitarstjórn, útsetningar:
Nico Muhly
Upptökustjórn, útsetningar, hljóðblöndun:
Valgeir Sigurðsson
Hljóðritað í Gróðurhúsinu
Upptökumenn: Valgeir Sigurðsson, Ben Frost og Paul Evans
Hér er plakatið fyrir Draumalandið. Hægt er að hlaða því niður af síðunni www.draumalandid.is. Þeir sem vilja mega endilega prenta það út og hengja upp. Sýningar hefjast þann 8. apríl.
Kvikmynd í fullri lengd í leikstjórn Þorfinns Guðnasonar og Andra Snæs Magnasonar
Draumalandið er ein mest selda og umtalaðasta bók síðustu ára á Íslandi. Kvikmyndinni er leikstýrt af Þorfinni Guðnasyni og Andra Snæ Magnasyni. Myndin hefur verið þrjú ár í vinnslu og er líklega ein viðamesta heimildarmynd sem gerð hefur verið á Íslandi. Þorfinnur Guðnason hefur áður getið sér gott orð fyrir myndir sínar um Lalla Johns, Hagamúsina og Hestasögu sem hafa verið sýndar víða um heim. Andri Snær hefur skrifað skáldverk, fræðirit, ljóð og þrjú leikrit en þetta er hans fyrsta kvikmyndaverkefni. Verk hans hafa verið þýdd á meira en 20 tungumál.
Draumalandið er líklega eitt viðamesta heimildarmyndaverkefni sem ráðist hefur verið í á Íslandi. Myndin stefnir saman tilfinningum, vonum og væntingum, gömlu og nýju myndefni svo úr verður stór og epísk heimildarmynd sem nýtur sín hvergi betur en á hvíta tjaldinu.
Ímyndum okkur að við þyrftum að útskýra sjávarútveg fyrir manni sem þekkir ekki fyrirbæri eins og ,,haf”, ,,fisk” eða ,,bát” eða ,,slor”. Það myndi ganga frekar illa. ,,Já – Íslendingar þeir veiða handa og fótalaust dýr sem er kallað fiskur – en það syndir í svokölluðu hafi, það er saltur vökvi sem umlykur landið. Fiskar eru veiddir af mönnum sem fara út á einskonar málmskeljum sem fljóta á vatninu.” Það má alveg ímynda sér svona samtal við einangraðan ættbálk í Sahara.
Indriði H. Þorláksson skrifar grein um efnahagsleg áhrif stóriðju og eru niðurstöður hans forvitnilegar: ,,Í heild má segja að efnahagslegur ávinningur Íslands af starfsemi stóriðjuvera sé lítill og hafi farið minnkandi á síðustu árum. Hann er nú vart meira en 0,1 – 0,2% af þjóðarframleiðslu fyrir hvert álver. Arður af íslenskum auðlindum kemur aðallega fram í hagnaði iðjuveranna og rennur vegna lágra skatta að mestu ósnertur í vasa hinna erlendu eigenda.”
Það er athyglisvert að hér keppast menn við að nota tölur eins og ,,útflutningstekjur” til að sanna fyrir sjálfum sér að þjóðin lifi á einhverju sem hún lifir alls ekki á.Eins og öfugur Jón Sigurðsson. Stundum er eins og sömu málin sitji föst í þjóðfélagsumræðunni án þess að bifast. Það er athyglisvert að bera orð Indriða saman við það sem Halldór Laxness skrifaði í grein sinni – Hernaðurinn gegn landinu árið 1970: Lesa meira …
