Verðlaunagripurinn er silfurslegið stundaglas.

Andri Snær Magnason’s Acceptance speech -at the Kairos Award Ceremony in Hamburg. February 28. 2010. On the link above you will find pictures and other speeches from the event. 

Dear Ladies and Gentlemen, my Dear Friends, Colleagues and my Dear Family og hæ – krakkar!

I would like to thank Mr. Christoph Stolzl and Mr. Halldór Guðmundsson for their kind words and all of you for this great honour.

I you ask an Icelandic child about Hamburg the first thing that will come to it’s mind is the word game that is often played when travelling in a car: “What are you doing with the money the lady from Hamburg gave to you?”. You must answer but you may not say “yes”, “no”, “black” or “white”. So you say: I bought a car. Was it red? Indeed – it was read? Not blue ?- No… Then you are out.  So it was funny when I told my children we would actually meet the lady from Hamburg. But we had to use the money on something very special – something between yes and no, black and white. Maybe that is the real space where art lives.

But why did I take this path in life? If you ask my psychologist he would say that it is because I have two mothers – they are identical twins – that creates a very good ground for a strange mind and some complexes – a douple öedipus to deal with for example. Despite sharing the same genes and upbringing – they have opposite veiws on everything. That I might have from my mothers, the ability to see things from two correct perspectives and never quite agree with myself. 

If you would ask my brother he would blame it on Lego – I hoped I would never grow up from Lego. But later I found out that Lego is quite like language – you have prefabricated parts but can build a whole world from them. But the cool thing is that language is bigger, more bricks – and endless colors. Even an old language spoken by very few people – like Icelandic, can be used to create almost anything. And then it can be translated to German or Chinese.

If you ask my sister she would say that I would have become a doctor like my father, and my grandfather – and my great grandfather – if she hadn’t become a brain surgeon first. She is a much better student than me and more disciplined. But by becoming a brain surgeon she reduced the pressure on us brothers and gave us freedom. At least our parents could be proud of one child. Still I managed to take the first year in medicine – only leading to strange stories later published in my short story collection. One had something to do with anatomy – of a mermaid – if the sailor that caught the mermaid of his dreams would become disappointed when he understood that making love was just a question of fertalizing the caviar in the kitchen sink.

 If you ask my grandmother she would say something similar to what she said after my big launch lecture from the book Dreamland:

“I always thought you were retarded. But now I am not sure anymore.”

That was a compliment and she laughed. It might be people like her that give you most of the tools needed to write a book – that is if you want to use irony, sarcasm and black humour. And it helps to have been taught not to take things too seriously and specially not yourself.

 My father would say it all comes from our family in north Iceland.  My grandfather probably read too much of Tao when he was in his 50s – he lost all political, activist and carrier ambission. His only ambition was to live a simple, good and quiet life – he started renovating his deserted childhood farm, taking 4 months every summer to go up north to catch trout, birds and seal, collect eiderdown and just live. He left us nothing but a huge extended family that has not just met in funerals, but actually spent time together in the old house, flying in from all the corners of the world. From him we know most species of birds in Iceland – you can sit on one rock and hear 17 types of birds trying to distract you at the same time. That teaches you some respect and understanding of how nature works. And if an arctic tern attacks you – after flyting from South-Africa to Iceland to lay its eggs – you deserve being attacked.

 My grandfather was raised in a real crisis – The Great Depression. He was rich as a child because he was not hungry. The depression taught them to value earths resources, they ate everything – and tried to find use for everything -  when he died 2006 he was buried in red socks he had stiched himself, we thought it was symbolic. But I was thinking – If my children become as old as my grandfather – they would still be alive in the year 2093 – imagine that 2093. And my grandchildren might still be alive in 2130.

 Some people think science fiction is just a subculture for the nerds, but just having children and imagining their fate is really science fiction. Just thinking about the world after 30 years – is science fiction. 2093 is the expiring date of what we produce today. And sometimes, or most of the time – we treat the planet and it’s resources we live on like the year 2093 had nothing to do with us – and we do not connect the word sustainability to thoughts like. “It might be a good idea to have some oil to harvest corn in the future”. And while we have no alternative solution it is morally wrong to waste the oil. So maybe a lack of fantasy creates a lack of realism in our lives, we underestimate our creative strength and do not have the ability to imagine the consequences of what we are doing today, despite all the knowledge and data.

1919 – 2130 – that is my time – the span of people I have actually met, loved and know or will know, love and meet. But we do not think in that length – we think in quarterly profit. My daughters span might be 1926 – 2170.

My grandmother on my mothers side went on a 3 week honeymoon on Vatnajökull Glacier with my step grandfather. Parts of the Icelandic highlands were still an unknown and unnamed territory as late as 1956. One of the landmarks on the glacier is today called – the Brides Belly. On that area, a high glacier plateu, they had to wait for three days for a snow storm to calm down. When I asked if they were not cold – they were almost offended and said – cold? We were just married! They were pioneers in the rugged and roadless highlands of Iceland – finding and naming places – that my generation is now fighting to preserve or develope. But it is not only in the hands of Icelanders. It has been calculated that The Brides Belly will have melted in the lifetime of my own grandchildren.

My other grandfather left my mothers in Iceland and became a chief Surgeon in the New York Hospital. He became quite succesful – operated the Shaw of Iran and Oppenheimer. His sister was a babysitter for Tolkien in 1930 – and I once asked her if she had any influence on his work – because Tolkien was writing the Hobbit at the time. She said – well I taught his son an old Icelandic childrens rhyme:

 ”Í grænni lautu þar geymi ég hringinn sem mér var gefinn en hvar er hann nú?”

 In translation:

 ”In the green medows

/ I am keeping the ring

/ that was given to me

/ but where is it now? ”

 Looking at that you can wonder about the multiplyer affect of words.

 If you ask me why some of my books have actually been well received by readers it is because I have a very evil wife. She does not look evil but then she gets a manuscript she takes her evil pen and tears it to pieces. Scripts that come clean from the publisher – with comments like – “very good”, “interesting”, “excellent” get comments from her like “oh my god!” – “Did you show this to anybody?” “Who can read this page?” “Do you understand this paragraph?” “Where is the logic?” So I spend half a year to meet her demands. There is nothing worse than a proofreader that does not want to hurt your feelings. Such a person is not your freind. My freind once got horrible reviews, he called his reader that said he actually agreed – he just didn’t want to hurt his feelings. He rather wanted him to be humiliated in the national press.

Kairos - I must admit – I did not know this god very well – my mothers never taught me to pray to him – but looking at some events in my life it seems like he has been pulling some strings – and yes I do admit – I sometimes looked at the skies and wondered who was playing with the events. Sometimes I even thought it was coincidence.

 For example – when I wrote my book Dreamland I was writing about ideas, ideas as one of the main forces of an economy – and how a lack of ideas lead to a lack of creativity – and over dependence on simple solutions of uncreative politicians. The american military base issue was very large in our politics. The cold war was over and they wanted to close down the base. That would mean a loss of 1000 jobs. And people said – this is devastating – they must not close down the base. And I wondered. Isn’t that absurd. The cold war is over – and people say that it’s devastating. So I wondered if world peace would spread around the planet like a virus – we would see headlines all over – “World peace threatens local economy.” “World peace – the tragedy of my life.”

 I wondered how language tells people that they are a product of a military base but not the force that keeps the base working – and could therefore keep anything working. How the language and medias approach to problems disempowers people instead of showing a way out of a problem or hinting an alternative solution. I decided to take a different approach to the issue – and wrote a whole scenario about the creative possibilities that would open up if the soldiers would leave the base. What other things could be done with all the facilities. It was fantasy, I was playing with ideas – but at the same time very flammable issues.

 Two days before the book came out – the americans announced they were closing the base. Some people actually thought I had inside information from the Pentagon. I had written 60 pages – about what to do when the base would close – all the positive and creative opportunities – that was kairos. Proactivism it can be called.

 So I was quite aware that there was some god of timing up there that was pulling some strings on my life.

 A chinese curse says – may you live in interesting times. In Iceland there are for sure very interesting times at the moment – maybe a bit too interesting – because who needs fiction when constant shoking news covers the media. Total collapse if we do this – total collapse if we don’t do it. Who needs drama when you have headlines like that.

Times like this are good and bad for art. Art often needs a firm ground to stand on – a reality that will not change for the two years it takes to make a project, like a film, or a novel. In iceland everything changes by the week. We are floating in thin air. Art can be well recieved because it has the right opinion, expresses the right anger – but in the long run – maybe it was not good art.

An artist always has to balance between the urgent issues- and the long term labour of art – and be careful that each element nourishes the other.

In Iceland our authorities decided to create an economic bubble with an industrial bubble. They decided to double the energy production in Iceland from 2002 – 2008 – and after that – by redoubling the production. They offered many of the most fragile, beautiful og biologivally diverse areas in Iceland as a source of cheap energy to many of the most destructive companies in the world. We knew that the economic benefit would only last during the construction gold rush – then we would have a crash. To double the energy production of a developed nation is unheared of, the scale is enormous. But it was not concidered madness – it was concidered inevitable progress – people were silenced for being critical – to be critical – to go against the propaganda was concidered extremist – even as economic terrorism.

This had a tremendous great affect on artists in Iceland. Many believed that these areas were more important than anything they could create from their own mind. Friends of mine stopped infact making art and started walking. They took hundreds of people for long walks into the rugged highlands with tents to show them the endangered places. It was after one of those walks that I decided that a proper novel could wait – so I made Dreamland – the book and the film.

In Iceland the crisis is not new – it has been underlying for years – even though international rating companies looked at our economic growth and called Iceland an economic miracle. When you are in a bubble – an economic or ideological bubble – it covers all the spectums of your daily life and thinking – it becomes almost impossible to think beyond the bubble. A bubble has its own force of gravity – it marks the orbit that your thoughts and language can rotate. You can only go a certain distance from the bubble – as go your thoughts, language and choice of words.

When the bubble bursts, the language changes – positive words become their own opposites and vice versa – words like bank, wealth, profit have a completely different meaning. And that is one of the interesting things in Iceland today – when there is no gravity anymore for our thought to circulate – then everything becomes possible – and then again – the question arises – what do you do as an artist? Should you keep writing the story you started long before – in an other era – or should you join the debate, or find other forms for your expression.

In Iceland today the most urgent issues is to keep people active after jobs or industries go bust. We need to recreate the economy. Politicians will not save us. The solutions must come from the grassroots, the energy of the people.

 A few days after the economy collapsed I met a freind of mine – an architect. She was laying off 10 of her employees – very talented young architects. She had been talking to a carpenter freind of hers, that was talking about all the equipment and skills that were going to waist. We have well educated people that have lost their jobs, we have skilled workers that are not building a house in the next years. We have unused machines and a government up to their ears in problems. So one of the interesting things in the crisis is how people that have never met, start working together. I got involved in a group that has taken over a huge powerstation in Reykjavík that has been empty for 20 years. In that building we are gathering people together. Architects, designers, skilled workers, old men with their mechanical knowhow and young people looking for a direction and ideas of what to do in the future. In this house we want to make a prototype center for new ideas and sustainable products.

 Kairos is the god of the right moment.

 I had just been wondering last september after spending too much time on this powerstation concept – what a crazy carrier I was creating – I had become the publishers nightmare. Making a book of poetry, when asked for an other I wrote short stories, asked for a novel I made a CD with old Icelandic folkmusic – then a childrens book, that did quite well and has been published in 20 countries. But instead of a follow up – I made LoveStar a book not suitable for children – cyber punk sci fi – for adults – about an enormous Icelandic company that causes the end of the world. Yes you can call that prophetic. When asked for a proper novel – I made political non fiction, a play and then a documentary film.

 In the publishing world – the fiction publisher does not know any childrens book publishers and they no nothing about non fiction or poetry and they have no interest in film festival success. If not writing I was busy doing public lectures, mobalising people, nature concert organization and activism, had become some kind of an energy and aluminum expert. My friend kindly said – you will never get anywhere if you scatter your carrier on plays, poetry, films, activism babies and powerstations. But I asked him – why does nobody understand diversity – why do you have to make a lifelong commitment to one art form? Why should I always have to be a poet? Why do I need to aquire the identity of a film maker, or novelist, or playwrite – shall you dedicate to one form? Should an artist not seize what form he thinks that fits the moment? And if no form fits the moment – sometimes it’s better or an artist just to walk or participate in making a powerstation.

Then Kairos called.

I want to thank Elín Hansdóttir – and Darri Lorenzen. I have been told that they pitched my name to the Alfred Toepfer institute. Emiliana, Pétur, Hilmar, Páll and Steindór for the music and joining us. Mamma pabbi, Hulda, Jón Pétur – Magga – og krakkar! And my posses! I would like to thank my publisher for his patience, my collaborators during the years, codirectors, co writers, codesigners and coworkers. Birta, Uta and Ansgar! Thank you!

Andri Magnason, Kairos Awards, Hamburg, 28th of February 2010.

The Alfred Toepfer Stiftung F.V.S has announced that Andri Snær Magnason will be the winner of the Kairos Award of 2010. The Award Ceremony will take place at Deutches Schauspielhaus in Hamburg, february 28th 2010. 

KAIROS — A European Cultural Prize awarded by the Alfred Toepfer Stiftung F.V.S.

Since its establishment the foundation has awarded various cultural prizes of different endowment throughout Europe. Reflecting the changing social, political and cultural conditions of contemporary Europe, most of the previous awards were discontinued in favour of one newly conceived and at the same time higher endowed prize. The KAIROS Prize which was first awarded in 2007 represents an innovation within a rather distinguished post-war history of price giving through the foundation. Previous winners of prices initiated by the Alfred Toepfer Stiftung F.V.S. have been, among others, Harold Pinter, Pina Bausch, Samuel Mendes, Imre Kertesz, David Hockney, Cees Nooteboom or, more recently, Olafur Eliasson.

Hér eru kvikmyndirnar sem tilnefndar eru:

KVIKMYNDIR

Draumalandið
Þessi magnaða ákæra yfir rústum íslenska draumsins var nokkur ár í vinnslu og kom ekki fyrir almenningssjónir fyrr en nokkru eftir efnahagshrunið, en upphaflega stóð til að sýna hana fyrr. Við það varð áhrifamáttur myndarinnar meiri; í stað þess að vera aðeins aðvörun um villu og ranga vegferð varð hún spegillinn sem sýndi okkur samhengið milli ýmissa orsaka og þeirra afleiðinga sem við nú glímum við. Þetta er þróttmikil frásögn og ástríðufull, höfundunum Þorfinni Guðnasyni og Andra Snæ Magnasyni er mikið niðri fyrir. Þeir vilja hrifsa áhorfendur úr værð draumalandsins og inn í kaldan veruleikann; hvað gerðist, hvers vegna gerðist það og af hverju leyfðum við því að gerast? 

Njálsgata
Gráglettin og heilsteypt stuttmynd sem fjallar um líf ungs fólks í Reykjavík árið 1996. Ísold Uggadóttur tekst vel að fanga stemningu liðins tíma, þegar fólk neyddist til að eiga prívat símtöl í vinnunni innan um annað fólk í síma með snúru í vegg, fyrir tíma farsímanna. Leikur þeirra Dóru, Jörundar og Darra er samstilltur, leikmyndin og búningar vekja nostalgíuna sem og tónlistin. Eins er stemningin á vinnustaðnum: Símaskránni, dásamleg. Dramað í myndinni felst í því hvað getur gerst í ástarsamböndum þegar traustið brestur og óöryggið og afbrýðisemin ná yfirhöndinni. Ísold stundar nú meistaranám í kvikmyndaleikstjórn við Columbia-háskólann í New York. Það verður gaman að fylgjast með þessari ungu, hæfileikaríku konu í framtíðinni.
 
Bjarnfreðarson/Fangavaktin
Hinn magnaði Vaktabálkur Ragnars Bragasonar og félaga hefur fært okkur ógleymanlegar persónur sem hafa náð að smeygja sér inn í vitundina og verða að viðmiðum í hvunndeginum. Orðfæri þeirra hefur einnig orðið hluti af því daglega tungutaki sem við notum til að skilgreina tilveruna frá degi til dags. Þættirnir hafa skapað ný viðmið í gerð leikins sjónvarpsefnis á Íslandi og standast fyllilega alþjóðlegan samanburð. Sjónvarpsþættirnir Fangavaktin og bíómyndin Bjarnfreðarson eru áhrifamikill lokakafli heildarverksins. Í Fangavaktinni lokast Georg Bjarnfreðarson innan rimla hugans, um leið og Daníel og Ólafur Ragnar byrja að losna undan áhrifavaldi hans. Í bíómyndinni Bjarnfreðarson freistar Georg þess að finna leiðina út, fyrirgefa sjálfum sér breytni sína. Sú leit hans að endurlausn, með hjálp sinna gömlu félaga, er allt í senn; kómísk, sorgleg og hjartnæm. 
 
Sólskinsdrengurinn
Móðir Kela, ungs einhverfs drengs, leggur upp í leit að leiðinni inn fyrir skel sonar síns. Þessi saga um trú, þrautseigju og lítil kraftaverk er næmlega sögð af þroskuðum kvikmyndahöfundi, hvers mannskilningur og samkennd með hlutskipti fólks skín úr hverjum ramma. Þetta er myndin þar sem Friðrik Þór sneri aftur. Það er engin tilviljun að þekktar stjörnur hafi lagt þessu verki lið, eða að myndin fari nú í víðtæka dreifingu í Bandaríkjunum og víðar, því að þessi hjartnæma og áhrifamikla saga lætur engan ósnortinn.
 

Íslensk alþýða
Það er ávallt gleðiefni þegar fyrsta kvikmynd ungs kvikmyndahöfundar heppnast svo vel að áhorfandinn fær nýja sýn á veruleikann. Heimildamyndin Íslensk alþýða eftir Þórunni Hafstað er þannig mynd. Þórunn, sem nýlokið hefur námi í sjónrænni mannfræði, beinir sjónum að verkamannabústöðunum við Hringbraut og nokkrum íbúum þeirra. Áherslan er bæði skemmtileg og nýstárleg; þetta er saga um samskipti fólks við það rými sem það hrærist í. Með því að skoða þessi samskipti nær Þórunn að sýna okkur venjulegt fólk í því samhengi sem við leiðum oftast hjá okkur. Smáatriði opinbera óvæntar hliðar. Hið ofur hvunndagslega reynist áhugaverðara en áhorfandinn ætlar. Húsið hefur sál og aðgát skal höfð í allri nærveru og umgengni. Myndin vakti mikla athygli á Skjaldborg, hátíð íslenskra heimildamynda, síðastliðið vor og á Alþjóðlegri kvikmyndahátíð í haust. Vonandi ber Sjónvarpið gæfu til að sýna hana sem fyrst, enda á hún fullt erindi við íslenska alþýðu.

Nefndin 
Ásgrímur Sverrisson
kvikmyndagerðarmaður og ritstjóri, formaður

Bjargey Ólafsdóttir
kvikmyndagerðarmaður og myndlistarmaður

Dóri DNA
Tón- og sviðslistamaður

Úr myndaröð Ellerts Grétarssonar

Cinema Politica heitir félagsskapur í Kanada sem stendur fyrir sýningum á heimildarmyndum í háskólum landsins. Þeir munu sýna Draumalandið á einhverjum 60 stöðum næstu misserin í Kanada. Dómar um myndina eru þegar farnir að berast og eru býsna jákvæðir.  Í Concordian birtist dómur um myndina sem segir meðal annars:

“The film is worth seeing for the visuals alone. The documentary is all the more exceptional given its ability to seamlessly weave a sense of poetic narrative with stark journalistic storytelling. The story is so well told that the film becomes its own cultural art form. It’s rare to find a documentary so complete and well directed. ”

Vefsíðan Artthreat.net er ekki að skafa af því og segir myndina vera bestu heimildarmynd um umhverfismál sem gerð hefur verið:

“Once every five to ten years a film comes along that shakes your soul, rattles the cage of your conscience, and awakes you from a media-immersed cryogenic dream state. The technical perfection and power of the message rearrange the synopsis in your circuitry and leaves you feeling like a wave of clarity and inspiration has washed over you. This sermon on the mount, the audiovisual awakening that has knocked me from safe and comfortable passage into a world I had temporarily forgotten was there, is the magnificent breathtaking political documentary Dreamland.”

Dóminn má lesa í heild sinni hér.

Draumalandið verður sýnt víða á næstunni, kvikmyndahátíðum í Noregi, Gautaborg, Helsinki og Tallinn, einnig verður hún sýnd í Kaupmannahöfn og víða í Kanada.

Draumalandið á japönsku

Draumalandið er komið út á japönsku hjá NHK. En það er einskonar BBC þeirra Japana. Andri Snær var í Tokyo. Sú ferð gekk vel og var hann með viðburð ásamt Takemura – um það má lesa hér. Mæli með Google Translate til að komast að kjarna málsins.

Geisladrif

Stöldrum aðeins við : Geisladrif
- er það ekki fallegt orð?

Hefði amma verið spurð væri geisladrif

sólstafir og skuggaleikur
janúarbirtan yfir Keili
guð og englar í geisladrifi

brátt úreldast geisladrifin

þá verður orðið frjálst

geisladrif

,,ég elska þig og þegar ég hugsa til þín

fyllist hugur minn geisladrifi”

Ég sé fyrir mér:

McDonald’s merkið

í Skeifunni

dregið niður

með keðjum og köðlum

það fellur með dynk

eins og styttan af Saddam

upp kemur

sjálflýsandi blikkandi sviðakjammi

eins og níðstöng

Davíð fer í detox

og þá birtist:

fyrsti hamborgarinn alheill

eins og í heilagramannasögu

Íslendingar eru ekki mjög meðvitaðir um hvaðan hráefnið kemur sem er notað í verksmiðjunum hér á landi. Fyrir þá sem ekki vita hvaðan hráefnið kemur í verksmiðju Alcoa hér á landi má benda á þessa frétt Al Jazzeera frá Jamaica en eftir því sem ég veit best þá hefur Century einnig haft talsverð umsvif. Þessi frétt hér á Bloomberg er einnig athyglisverð. Hún fjallar um hvernig fyrirtækið fer á svig við lög og veldur eyðileggingu á Amazon svæðinu. Hér má síðan sjá aðra frétt frá Gíneu.

Ef Íslendingar ætla að verða háðir þessari keðju þar sem fyrirtæki renna saman og eru keypt og seld og Century í dag er Alcoa eða Rusal á morgun – verða menn að þekkja eðli hans og umsvif á heimsvísu. Og láta sig varða ef hráefnið sem hingað kemur veldur öðrum skaða.

Eftir Kolbrúnu Bergþórsdóttur

Heimildarmyndin Draumalandið, í leikstjórn Þorfinns Guðnasonar og Andra Snæs Magnasonar, hefur vakið mikla athygli og hlotið afar góða dóma. Myndin fjallar meðal annars um stóriðjustefnu stjórnvalda og tekur harða afstöðu gegn henni.

Gagnrýni flokkuð sem áróður

Má ekki segja að þessi mynd sé að ákveðnu leyti áróðursmynd? 

„Áróður og ekki áróður. Það sem er að gerast á Íslandi í stóriðjuframkvæmdum er bylting, við bara skiljum það ekki af því að það er búið að normalisera byltinguna. Það var búið að byggja upp raforkukerfi á Íslandi sem var tvöfalt stærra en það sem öll þjóðin þurfti. Síðan var ákveðið að tvöfalda orkuframleiðslu á Íslandi í einni framkvæmd. Á allra þjóða mælikvarða er það bylting, hvaða iðnríki í heiminum tvöfaldar orkuframleiðslu sína í einum rykk? Eftir þessa byltingu, þegar orkukerfið hafði verið tvöfaldað og allt efnahagslífið keyrt í botn fyrir eina framkvæmd, fannst mönnum eins og ekki væri nóg að gert og vildu tvöfalda aftur það sem hafði verið tvöfaldað með áframhaldi á Bakka og í Helguvík. Þetta segja menn hiklaust þrátt fyrir að orkufyrirtækin séu í standandi vandræðum. Á Íslandi heitir þetta ekki áhætta – heldur skynsamleg þróun. Þegar þessi öfgafulla stefna mætir síðan landslagi sem er eitt hið dramatískasta sem fólk hefur séð á hvíta tjaldinu þá verða til kröftugar andstæður og auðvitað frábært efni í bíómynd sem við Þorfinnur nýttum okkur til hins ýtrasta.

Gagnrýni var flokkuð sem áróður á Íslandi. Það var jafnvel talið bera vott um óheilindi og illsku að vera gagnrýninn. Vísindamenn sem stóðu í vegi fyrir stórum ákvörðunum fengu á baukinn, misstu lífsafkomuna og starfsframann eða voru lækkaðir í tign. Á hinn bóginn gerðust stjórnvöld nánast upplýsingafulltrúar stórfyrirtækja. Það má líkja þessu við ríki sem stunda mikla tóbaksframleiðslu. Þar fer jafnvel heilbrigðisráðherrann með rulluna um dásemdir light-sígarettna sem heilbrigt og siðferðilegt mótvægi við kínverskar tjörusígarettur og leyfir sér að efast um skaðsemi tóbaks. Það er nákvæmlega það sama sem hefur gerst hér í umhverfismálum. Umhverfisráðherrann talaði um grænan málm og virtist tilbúinn að færa stórfyrirtækjum ósnortin svæði á silfurfati, staði sem ættu að vera á minjaskrá UNESCO. Miðað við eðlilega þróun hér á landi þá hefðum við ekki farið að tala um Þjórsárver fyrr en árið 2215. En vegna þess að álver notar raforku eins og milljón manns kemur upp sú staða að ein kynslóð telur sig þurfa að ákveða í einni svipan hvaða leifar skuli skilja eftir fyrir næstu kynslóðir.”

Óskiljanleg aðstaða

En nú er kallað á stórframkvæmdir, til dæmis úti á landi til að fjölga störfum og stuðla að uppbyggingu.

„Fyrir norðan er samkvæmt fjölmiðlum mikil örvænting vegna þess að fólk veit ekki hvort Alcoa vill koma þar að málum eða ekki. Ég las leiðara í DV þar sem leiðarahöfundur var ekki sáttur við Draumalandið og sagði að ég væri eins og Marie Antoinette, vildi bjóða fólkinu úti á landi kökur. En hvaða fólk erum við að tala um? Fólk sem býr í gjöfulu landi, við gott mennta- og heilbrigðiskerfi, langlífi, orku og gnægð matar. Eigum við að bera það saman við tötralýð í frönsku byltingunni sem er að deyja úr hungri? Fyrir norðan gætu menn, í sátt við alla, aflað sér orku sem er meiri en höfuðborgarsvæðið notar á jólunum. Tíu sinnum meira en íbúafjöldinn. Ég held að allir bæir í heiminum sem sæju fram á slíka möguleika væru sáttir og teldu sig hafa öll tromp á hendi. Og ef við leggjum allt á borðið. Gjöful fiskimið, blómlegan landbúnað, hvalaskoðun og jarðvarma, Mývatn, Ásbyrgi, Laxá, menntun, lífsgæði, vatn og orku sem gæti knúið höfuðborgarsvæðið. Ættu menn að vera svartsýnir með allt þetta? Hvað hefur þá brugðist ef fólk örvæntir? Nú er neyðin slík að menn virðast til í að skrapa saman allri orku sem er tiltæk norðanlands til að troða upp einu Alcoa-álveri í viðbót. Þá dugar ekki minna en orka fyrir milljón manna samfélag. Þá er Alcoa búið að ná sér í alla orku Austurlands, alla orku Norðurlands fyrir utan Jökulsá á Fjöllum, hún er hluti af þjóðgarði sem er styrktur af Alcoa.

Ef þetta væri borðspil og ég væri Alcoa myndi ég telja mig hafa unnið leikinn. Búið að ná sér í alla helstu fossa Austurlands og Aldeyjarfoss fyrir norðan og spara sér þá samtals 30-50 milljarða árlega í orkuverði miðað við orkuverð í Evrópu og Ameríku. Síðan á að afhenda Norðuráli nánast alla orku sem er tiltæk sunnanlands. Þessi fyrirtæki gætu síðan auðveldlega runnið saman í eitt. Mér þykir menn ansi brattir að leggja svo mikið vald í hendur eins fyrirtækis. Mér finnst óskiljanlegt hvernig við Íslendingar getum verið lent í þessari aðstöðu. Það er sammerkt með öllum nýlendum að þær þakka herranum fyrir líf sitt en ekki öfugt. Við erum búin að plata okkur með orðagjálfri um að verið sé að skapa störf. Eins og störf verði ekki til nema með brjálæðislegum lánum, fórnum og sársauka en ekki með samskiptum og gagnvirkni fólks. Jú, við notum auðlindir og hráefni til að skapa störf en ekki bara það. Alls ekki bara það.”

Óttavætt frelsi

En hvað er eiginlega athugavert við álframleiðslu, er hún ekki bara gagnleg?

„Við Íslendingar erum nú þegar einn stærsti álframleiðandi í heimi. Það má eflaust búa til eitthvað gagnlegt úr því sem er brætt og væri ágætt að sjá það gerast. Alls staðar í þessum iðnaði er gott fólk sem tekur eðlilega þessa umræðu persónulega. Byltingin er vandamálið og eyðileggingin sem hraðinn veldur. Það er mjög sérstakt að horfa upp á þann hugsunarhátt að það sem er orðið stórt verði að tvöfalda og síðan verði að tvöfalda það aftur. Stundum er eins og dávaldur hafi náð tökum á okkur. Vegna þess að þó að ,,allt hitt” sé 99 prósent af hagkerfinu þá sjáum við það ekki. Álframleiðsla er 3 prósent af málmframleiðslu heimsins sem er síðan 1 prósent af heimsframleiðslunni. Svo horfa menn á þessi 99 prósent sem heimurinn hefur upp á að bjóða eins og það sé auðn þar sem ekkert standi til boða. Það má benda á að heilbrigðiskerfi Vesturlanda slaga upp í 10 prósent af heimsframleiðslunni. Fólk hefur aðgang að öllum upplýsingum heimsins, getur haft samskipti við allan heiminn en horfir í tómið og spyr: Hvað á að gera í staðinn? Stundum er eins og okkar ágætu miðaldra karlmenn hafi gefist upp og hafi enga framtíðarsýn. Þeir eiga ekki leiðtoga sem hefur opnað fyrir þeim heiminn. Það er búið að njörva hugsunina í einhverskonar kúgunarástand. Þeir skrifa um nauðsyn stórframkvæmda og segja að þær séu forsenda byggðar, atvinnulífs og hagvaxtar. Svo spyrja þeir: Hvað annað á að gera? Menn líta svo á svarið „eitthvað annað” sem níðyrði. Það er búið að óttavæða frelsið. Frelsið gengur út á að það sé ekki hægt að reikna út eitt stórt svar fyrir atvinnulífið, að hver einstaklingur sé sérfróður um eigin hæfileika og þannig farnist samfélaginu best. En núna snúa menn frelsinu við og spyrja: Ef þú hefur ekki svar er ekkert að marka þig. Miðað við þessa hugsun, þá ætti að vera hægt að reikna út nákvæmlega hvað Ísland ber margar manneskjur. Verksmiðja hér og 1000 störf. Verksmiðja þar og 1000 störf. Kannski væri hægt að reikna þannig út að landið geti borið 200.000 manns og þá verði hinir að fara. Gott og vel, þá skal ég fara úr landi og rýma til. En yrðu fleiri störf á Íslandi eftir fyrir hina – ef 100.000 manns færu frá Íslandi? Nei, það væri það ekki.Þetta er einskonar hugsanavilla um það hvernig atvinnulíf og störf verða til. Við eigum ekki að líta á möguleika mannsins til að fá starf sem undantekningu frekar en reglu. Það er heldur ekki hægt að telja atvinnulausa og búa til plan út frá því – eins og landið sé kjúklingabú sem megi redda með einni heildarlausn. Oft er lækningin verri en sjúkdómurinn. Stórframkvæmdir árið 2002 styrktu krónuna um 10-20 prósent og eyðilögðu fleiri langtímastörf í útflutningsgreinum en framkvæmdin skapaði. Síðan komu bankarnir og helltu olíu á eldinn en hið sama gildir um þá – þeir drógu að sér og yfirborguðu hæfileika sem hefðu leitað annað.”

Búum við stríðsástand

Hvernig á þjóðin að komast út úr kreppunni?

„Ef einhver segist vera með auðvelda og skiljanlega lausn er hann annaðhvort ofurmenni eða blekkingameistari. Það er engin ein lausn úr kreppunni að mínu viti. En ef við horfum á hvað var á Íslandi fyrir 80 árum og hvað sú kynslóð byggði frá grunni – nánast allt sem við sjáum í kringum okkur, þá er fáránlegt ef við getum ekki einu sinni haldið í horfinu. Við búum við eins konar stríðsástand. Á slíkum tímum er fólk kallað í herinn. Ríkisstjórnin fer ekki sjálf út á vígvöllinn heldur eru þúsundir manna sendar af stað. Í hruninu var stór hópur fólks tilbúinn til að láta kalla sig í herinn en það var enginn farvegur. Ég veit að allir PR-menn landsins voru í öngum sínum og reyttu hár sitt yfir klúðrinu gagnvart almenningsáliti heimsins – en við höfðum engar varnir – ég veit að margir vildu mynda neyðarteymi og vinna jafnvel frítt strax á fyrstu dögum hrunsins – sinna smá herskyldu.Við höfum heldur ekki séð félag fótgönguliða í útrásinni stíga fram og segja okkur hvaða reglum þurfi að breyta svo bankahrunið endurtaki sig ekki. Margir þeirra sem unnu innan kerfisins og vita hvað fór úrskeiðis eru enn að verja gamla kerfið. Ef þeir sem komu nálægt útrásinni vilja standa í lappirnar og lifa með reisn í framtíðinni þá hafa þeir tækifæri til þess með því að gera heiðarlega upp við fortíðina. Heimspressan hefur áhuga á Íslandi og nóbelsverðlaunahafar blogga um okkur. Við ættum alveg að geta haft áhrif á hvernig alþjóðlega regluverkið verður lagað og þá kemur kannski traustið og virðingin aftur. Það er brýnasta efnið vegna þess að útrásin skilur eftir sig, þrátt fyrir allt, margt hæfileikafólk með mikla menntun, sambönd – og mistök sem það hefur lært af. Þetta fólk þarf fyrst og fremst traust til að geta hafið störf á ný. Mér finnst erfiðast að vita ekkert. Þetta er eins og skoða hús – jú, mér líst vel á það – ekki flókið að búa í því og alveg hægt að lappa upp á það – en ég veit ekki hvort ég hef efni á afborgunum. Eru það 100.000 á mánuði? 200.000? Gæti staðan orðið þannig að það yrði tæknilega ómögulegt að búa á Íslandi?”

Völundarhús borgarinnar

Hvaða hugmyndir hefur þú um endurreisn atvinnulífsins?
„Fljótlega eftir hrunið tengdist ég hópi sem vill setja upp verkstæði þar sem vélum yrði safnað saman, iðnaðarmönnum og hönnuðum til að búa til prótótýpur og leggja hugsanlega grunn að framleiðslu á hlutum eða nýjum hugmyndum. Við fórum að leita að húsnæði fyrir starfsemina en nú hefur hálft ár farið í flakk um völundarhús borgarkerfisins. Það vantar aðeins meiri hraða – menn verða að grípa fólk sem er tilbúið að leggja fram krafta. Tíminn skiptir máli vegna þess að iðnaðarmenn og arkitektar hafa rúman tíma um þessar mundir. Þarna væri vettvangur til að fá hugmyndir og búa síðan til raunverulega hluti. Smiðirnir hefðu þarna sömuleiðis aðstöðu á stað þar sem búið væri að safna saman alls kyns vélum og gætu búið til lampa, borð og stóla og aðra nytjahluti. Gamlir menn sem eru að fara á eftirlaun gætu miðlað þekkingu til sér yngri manna. Arkitektarnir eru ekki að fara að byggja hús alveg strax en gætu beint sjónum að smærri lausnum, smærri hlutum, vöruhönnun og fleiru.Ég á von á því að hugmyndin verði að veruleika en fram að þessu hefur of mikill tími farið í kerfið. Ég held að það séu hundrað svona hugmyndir sem við þurfum að gera að veruleika. Það eru fjölmargir hugsjónahópar að vinna um allt land og víða má jafnvel finna hreina endurreisnarstemningu og magnaða hluti sem eru unnir í sjálfboðavinnu. Háskólarnir brugðust mjög skjótt við, Prisma – sem er endurreisnarsetur Bifrastar og Listaháskólans, Neistaverkefni Bjarkar og Hugmyndaráðuneytið eru dæmi um öflugt og merkilegt framtak, allkyns hópar og einstaklingar sem eru að gera mjög spennandi hluti sem verða vonandi eitthvað og það fær mann til að trúa því að þessi kreppa gæti jafnvel orðið til góðs. Við hefðum líklega ekki orðið sérlega heilbrigt samfélag ef við hefðum farið línulega í sömu átt og við stefndum.Að vissu leyti þarf fólk að leysa upp allar hugmyndir um tímakaup, laun og svo framvegis. Menn þurfa að vera tilbúnir að nýta húsnæði og tæki frekar en að bíða. Það þarf mikið hugsjónastarf við að koma þessu aftur í gang og stjórnvöld munu aldrei geta það ein og sér.”

Hugsar þú í pólitískum lausnum, til dæmis í sambandi við Evrópusambandið?

„Ég hitti mann um daginn sem sagði við mig þegar Evrópusambandið barst í tal: „Sérðu ekki hvað það er stórkostlegt að horfa inn í herbergi þar sem Frakki, Breti og Þjóðverji búa til skýrslur um agúrkur? Fyrir rúmum sextíu árum voru þeir að murka lífið hver úr öðrum. Finnst þér ekki eitthvað fallegt við að núna sameinist þeir í því að búa til skýrslur um agúrkur?”Ég vil að íslensk stjórnvöld fari í viðræður við Evrópusambandið og upplýsi þjóðina um það hvað sé í boði og þá hef ég rétt til að samþykkja eða hafna aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér leiðist hvernig umræðunni hefur verið haldið niðri.”

Hef alltaf svikið lesendur

Þú ert rithöfundur sem skrifaði skáldskap en hefur fært þig yfir í virka þjóðfélagsumræðu, ertu að gleyma skáldskapnum?

„Ég fór frá vísindaskáldskap, barnahugsjónabókmenntum og gríni yfir í að berjast við embættismannakerfi og risafyrirtæki. Mér fannst ég verða að gera það. Þegar ég skrifaði Draumalandið hvarflaði að mér að það væri ekki mitt hlutverk að skrifa um þjóðfélagsmál, ég ætti að vera skáld og skrifa skáldskap fyrir eilífðina. En svo fór ég að lesa þjóðfélagsgreinar Halldórs Laxness frá fjórða áratugnum og mér fannst það sem hann sagði þar vera rétt og viðeigandi. Ég las líka Adam Smith og Rousseau, menn sem mótuðu sinn heim og sín viðmið.Ég ákvað að gefa mér lausan tauminn, leyfa mér að fara á þessar slóðir án þess að finnast ég vera að svíkja skáldskapinn. Það er ágætt að vera ekki að troða þjóðfélagsskoðunum mínum inn í skáldverkin því það spillir oft slíkum verkum. Ég hef alltaf svikið lesendur mína ef svo má segja, frá ljóðum fór ég í smásögur, þaðan í barnabók, þaðan í vísindaskáldsögu fyrir fullorðna og þaðan í hugmyndabók um raunveruleikann og síðan í kvikmynd.Núna eru einhverjar fjórar bækur að brjótast um í mér og nokkrar komnar áleiðis, bæði skáldskapur og raunveruleiki. Ástandið núna á Íslandi er samt þannig að skáldskapurinn á mjög erfitt með að keppa við raunveruleikann, hann er svo miklu ótrúlegri.”