Myndin hér að ofan er af svokölluðu Gullaldarliði Fylkis sem varð Íslandsmeistari í Knattspyrnu árið 1986 – þegar þeir voru 13 og 14 ára. Morgunblaðið og DV lögðu heilsíður undir þennan úrslitaleik og Halldór Halldórsson á DV kallaði þá aldrei annað en Gullaldarlið Fylkis. Á þessum árum spilaði meistaraflokkurinn ýmist í annarri eða þriðju deild. Strákarnir höfðu engar glæstar fyrirmyndir til að miða sig við en ég man að ég hugsaði þegar þeir unnu þennan fyrsta Íslandsmeistaratitil félagsins: Ef strákarnir verða áfram jafn góðir og jafnaldrarnir í KR og ÍA ætti Fylkir séns á Íslandsmeistaratitli árið 2000. Sá sem horfði eingöngu á meistaraflokkana spila í þriðju deild hefði þótt slíkar væntingar fáránlegar.

Þessi samanburður flaug mér í hug þegar niðurstöður um læsi ungra pilta birtust nýlega. Alþjóðlegar Pisa kannanir sýndu að um 23% 15 ára stráka á Íslandi teldust ekki geta lesið sér til gagns á móti 9% stúlkna. Þessi þrefaldi kynjamunur er athyglisverður, vegna þess að kynin eru saman í bekk, sitja í sömu tímum, hafa sömu kennslubækur og búa við sömu aðstæður. Þetta ólæsi veldur lélegum árangri í stærðfræði – vegna þess að strákarnir eiga erfitt með að skilja orðadæmi. Í nágrannalöndum okkar fer veraldlegur auður yfirleitt saman við menntastig og læsi. Hér á landi er þessu öfugt farið. Við erum eina landið í Pisa könnuninni þar sem tengslin eru neikvæð. Þvi meiri veraldlegar eigur á heimili, því meiri líkur á lélegum árangri í lesskilningi. Mælingar benda til þess að lestur framhaldsskólanema fari minnkandi en á sama tíma hafa fjárveitingar til skólabókasafna dregist saman. Í íslenskum grunnskólum er minni tíma varið til móðurmálskennslu en í grunnskólum annars staðar á Norðurlöndum og kennaraefni hér á landi fá sífellt minni menntun í íslensku.

Ég velti fyrir mér – ef staðan er svona núna – hvernig verður staða Íslands eftir 15 ár ef þessar niðurstöður eru ekki teknar alvarlega? Ef þetta endurtekur sig ár eftir ár? Höfum við efni á að sóa hæfileikum fjórðungs drengja af heilli kynslóð? Ef menntun er grundvöllur hagsældar – og lestur er grundvöllur menntunar – hvernig verður hagvöxturinn ef fjórðungur strákanna hefur engan aðgang að rituðum upplýsingum heimsins? Ef læsi er grundvöllur fyrir upplýstu lýðræði – hvað kjósa menn eftir 15 ár? Og ef staðan er svona meðal íslenskra drengja – hvernig er hún þá meðal barna sem eru af erlendu bergi brotin? Hversu hörmulega höfum við þá brugðist þeim og framtíðarmöguleikum þeirra?

Kynjamunur af þessu tagi er algengur á hnignandi jaðarsvæðum um víða veröld. Þar sem strákarnir ætla sér beint í skógarhöggið, verksmiðjuna eða námuna en stelpurnar sjá menntun sem leið til að komast burt og ná sér í maka og betra líf annarsstaðar. En þessi munur sést hér í Reykjavík – þar sem engin augljós störf bíða þeirra sem ekki afla sér menntunar. Stelpurnar hljóta þá að fara ef strákarnir hafa tekið ákvörðun um að verða andlegir eftirbátar þeirra. Það má velta fyrir sér hvort óbeit á jafnréttisbaráttu sem hefur verið ríkjandi hjá ungum strákum megi túlka sem ómeðvituð viðbrögð við þessu ástandi.

Fylkir hefur verið í fyrstu deild frá árinu 1999 – liðið hefur verið hársbreidd frá Íslandsmeistaratitil en bikartitilinn hafa þeir unnið í tvígang. Uppistaðan í því liði var gullaldarliðið frá 1986 – Kiddi, Tóti, Gunni og Finnur ásamt yngri strákum sem litu upp til þeirra. Einhver gæti sagt að gott fótboltalið sé óhjákvæmilegt í barnmörgu og vaxandi hverfi – en sú er alls ekki raunin. Breiðholtið er stærra en Árbærinn og þar hefur sami árangur ekki náðst. Gullaldarstrákarnir urðu ekki svona góðir vegna þess að það voru leikfimitímar í Árbæjarskóla. Sigursteinn var frábær kennari – en það þarf meira til ef menn vilja skara framúr. Þennan árangur má fyrst og fremst þakka áhuga foreldra og endalausri sjálfboðavinnu hugsjónamanna sem störfuðu fyrir Fylki. Áhugi fjölmiðla var strákunum hvatning, heilsíður í DV og Mogga skiptu máli. Aðstaða þeirra til æfinga var ekkert til að hrópa húrra fyrir – rauðamölin var reyndar óvenju góður malarvöllur en aðstaðan var stórbætt með samhentu átaki. Allt bendir til þess að sambærilega vinnu þarf í samfélaginu öllu til að tryggja læsi og lestur. Strákarnir þurfa fyrirmyndir og hvatningu – ekki síst heima hjá sér, ekki síst frá feðrum sínum og þeir þurfa góðar bækur.

Ég hef stundum spurt fólk: Hvað heita mest lesnu bækur á Íslandi? Yfirleitt hefur fólk svarað: Símaskráin? Biblían? Arnaldur? En mest lesnu bækur á Íslandi hafa sjaldan fengið umfjöllun í fjölmiðlum og þær fá aldrei dóma. Þær heita nöfnum eins og Sproti, Glimrende, Matrix, Mályrkja, Lífheimurinn, Glói Geimvera. Ég hef aldrei séð umfjöllun um þessar bækur, aldrei séð sérfræðinga eða kennara velta fyrir sér hvort þær teljist góðar eða slæmar, skemmtilega eða leiðinlega skrifaðar. Hvort þær séu úreltar, hvort þær mættu vera fleiri og fjölbreyttari og hvaða höfundar eru bestir. Ætla má að 40.000 – 60.000 börn lesi bók sem er notuð í 10 – 20 ár. Á meðan Arnaldur semur nýja bók á hverju ári þykir æskilegt að nýta kennslubækur sem lengst, það hefur þótt óþarfa kostnaður að semja og prenta bók fyrr en gamla upplagið er dottið í sundur. Það var til dæmis áfall þegar Berlínarmúrinn féll og allar landafræðibækur urðu úreldar. Ef eitthvað er verra en sögulegir atburðir til að rústa sögukennslunni þá eru það ungir vísindamenn sem grafa undan kenningunum sem börnin hafa lagt á minnið.

Skólabækurnar eru aldrei settar í samhengi við góðan eða slakan árangur í alþjóðlegum könnunum. Hvaða bækur nota þjóðir sem standa sig best? Við ræðum aldrei hvaða viðmið við eigum að nota þegar kemur að menntun. Hver skilgreinir hvað börn eiga að vita og kunna? Furðufiskar og lífríkið í hafinu kringum Ísland ætti að vera örvandi fyrir ímyndunaraflið. Ættu 10 ára krakkar á Íslandi ekki að hafa æði fyrir fiskum eða hvölum? Þeir ættu allir að vilja verða kafarar og sjávarlíffræðingar. Eða hvað?  Ákvað einhver að þeir ættu ekki að hafa áhuga? Eða erum við almennt hlutlaus og meðvitundarlaus um menningarheim barna og unglinga? Eldvirkni og eldgos síðustu ára ættu að fylla þá löngun til að verða jarðfræðingar og vísindamenn. Íslendingasögurnar og bókmenntirnar eiga að fylla þá draumum um að verða skáld eða fornleifafræðingar. Hversu margar bækur ættu grunnskólakrakkar að fá til eignar? Hvort myndi duga þeim lengur – ipad eða 300 blaðsíðna bók í lit um allt sem viðkemur eldgosum, regnskógum og furðufiskum?

Strákarnir okkar hafa tileinkað sér margt í nútímatækni og heimurinn er fullur af spennandi tækifærum og flottum græjum. Séu þær notaðar rétt geta þær gert okkur læsari, klárari og auðugri menningarlega. Þær gefa okkur áður óþekkt vald til að skapa og miðla. Möguleikar til að fræðast um heiminn og tengjast fólki um víða veröld eru meiri en nokkru sinni fyrr. En mikilvægustu upplýsingarnar eru ekki á Youtube. Sá sem ekki hefur þjálfað sig í lestri hefur takmarkaðan aðgang að heimi vísinda, tækni og heimspeki. Aðgangur að trúarbrögðum, ljóðlist og hugmyndasögu heimsins verður lítill sem enginn. Ef Ísland á að eignast góða kennara, eðlisfræðinga, hjúkrunarfræðinga og verkfræðinga verðum við að vera læs og víðlesin. Læsi er lykillinn að erlendum tungumálum, án læsis getum við ekki ræktað okkar eigin sögu, tungu og menningu. Án færni í eigin móðurmáli er erfitt að miðla hugsunum sínum og hugmyndum í rituðu og mæltu máli.

Margir hafa spjarað sig í lífinu ólæsir – en þessi hópur sem nú mælist illa læs er svo stór að það má líkja ástandinu við áskapaða fötlun eða vítavert sinnuleysi. Í þessum fjórðungi stráka sem ekki geta lesið sér til gagns liggur stærsta vannýtta auðlind þjóðarinnar – tækifærin eru svo mörg að þau fylla heilu bókasöfnin. Ef ekki er brugðist við af krafti blasir við að strákarnir okkar og þjóðin öll – falli niður í þriðju deild.

Þótt við drögumst afturúr þá hafa líklega aldrei fleiri jarðarbúar lært að lesa heldur en einmitt á síðustu árum. Hér er myndskeið sem ég tók af krökkum sem ég heimsótti í Bingua Hope Primary School í Huidong hreppi, Liangshan hluta Sichuan í Kína. Foreldrar þeirra eru margir hverjir ólæsir og vinna í borginni við að framleiða ipad, gallabuxur og leikföng og sjá börnin einu sinni á ári. Þeir leggja allt að veði enda er krökkunum ætlað annað hlutskipti, þetta er Gullaldarliðið þeirra.

Unnið upp úr erindi sem var haldið í Norræna húsinu 21. janúar 2012. Alvara málsins – Þjóð í ólestri.

ALVARA MÁLSINS – Bókaþjóð í ólestri
Laugardaginn næstkomandi, 21. janúar, verður haldin ráðstefna í Norræna húsinu undir yfirskriftinni ALVARA MÁLSINS – Bókaþjóð í ólestri. Þar verður fjallað um ískyggilegar niðurstöður rannsókna sem sýna að ört stækkandi hópur ungs fólks getur ekki lesið sér til gagns, hvað þá gamans.

Læsi telst lífsnauðsynleg færni í nútímasamfélagi enda þróun menningar og lýðræðis tæplega  hugsanleg án þeirrar kunnáttu. Bóklestur stuðlar að fjölbreyttum orðaforða og gerir fólki kleift að koma hugsunum sínum, vilja og áformum á framfæri. Ekkert slær bóklestri við í þjálfun á því verkfæri sem tungumálið er. Fyrir gáleysi stækkar sá hópur barna sem engan aðgang hefur að fjársjóðum fortíðar og framtíðar. Í erindum á ráðstefnunni verður greint frá gildi lesturs og lestrarfyrirmynda og bent á öflugar leiðir til að sporna við ólæsisþróuninni.

Sjálfsprottinn hópur rithöfunda stendur að undirbúningi ráðstefnunnar og það er von þeirra að hún marki upphaf að þjóðarátaki um eflingu lesturs og vitundarvakningu um læsi sem lífsgæði. Hópurinn skorar á stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki, skóla og heimili um allt land að taka í kjölfarið við keflinu og leggja sitt af mörkum til að snúa þróuninni við – það dugar ekkert minna – velferð og menning bókmenntaþjóðar er í húfi!

Dagskrá:

• Ljótikór syngur.
• Ávarp – Jón Kalman Stefánsson, rithöfundur.
• Lestur er málið: Hrafnhildur Ragnarsdóttir, prófessor og forstöðumaður Rannsóknarstofu um þroska, mál og læsi við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.
• Læsi er skilningur: Daníel Andri Halldórsson, nemi í 10. bekk í Giljaskóla á Akureyri.
• Svavar Knútur syngur og leikur.

kaffihlé

• Lestrarhestamennska – heillandi fjölskyldusport: Brynhildur Þórarinsdóttir, rithöfundur og lektor við Háskólann á Akureyri.
• Lestur er bæði yndisleg og uppbyggileg iðja: Guðmundur Engilbertsson, lektor kennaradeild og sérfræðingur á miðstöð skólaþróunar við hug- og félagsvísindasvið Háskólans á Akureyri.

Dagskráin hefst kl. 14:00 og lýkur um kl. 16:00. Dagskrárstjóri er Eva María Jónsdóttir

Hópur rithöfunda vekur athygli á ALVÖRU MÁLSINS og stendur að ráðstefnunni í samvinnu við Menntamálaráðuneytið, Rithöfundasamband Íslands, Reykjavík Bókmenntaborg Unesco, Rannsóknarstofu um þroska, mál og læsi á Menntavísindasviði Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri og Norræna húsið.

Í tengslum við bókamessuna í Frankfurt voru Bónusljóð gefin út á þýsku í sérstakri hátíðarútgáfu, tvö tungumál á verði eins – á þýsku og íslensku. Ljóðin hafa verið ófáanleg í nokkur ár en eru komin aftur í hillurnar í Bónus. Bókin hefur vakið talsverða athygli enda þykir gjörningurinn óvenjulegur í bókmenntaheiminum.

Það var athyglisvert að fylgjast með viðbrögðum fólks í Frankfurt sem gekk fram á bleika grísinn, hann hefur undarlegt aðdráttarafl og einhver hafði á orði að þetta gæti orðið næsta Hello Kitty. Á alþjóðavísu er Bónuskeðjan líka lítil og sæt – það eru 28 Bónusverslanir á Íslandi – í Bandaríkjunum eru 4227 WalMart verslanir. Orange Press í Freiburg gefur út bókina, en auk Bónusljóða hafa þau gefið út verk um Chomsky, Freud, Darwin, Baudrillard og Foucault og McLuhan. Draumalandið á þýsku eða Traumland er einnig gefin út af Orange Press. Það er Tina Flecken sem þýðir þýska hlutann – en hún þýddi einnig LoveStar. Hér má sjá svipmynd af Bókamessunni í Frankfurt:

Blái hnötturinn Lucerne - Sviss

Hér má sjá myndbrot af frumsýningu Bláa hnattarins í Sviss þann 30. Nóvember.

Og ekki gleyma að segja öllum sem þið þekkið í Berlín að ég verð með fyrirlestur/upplestur á Volksbuhne þann 4. desember klukkan 17:30. Þetta verður afar skemmtilegt og vandað og fjölbreytt. Meiri upplýsingar hér.

http://www.youtube.com/watch?v=H4g6VY_mXLg&feature=mh_lolz&list=HL1313915395

Filippus Guðmundsson langafi minn var einn af þeim sem stofnuðu Val á sínum tíma. Samkvæmt þjóðsögum í minni fjölskyldu þá voru þeir á fótboltaæfingu þegar fálki flaug yfir völlinn og þá sagði hann: ,,Félagið skal heita Valur”. Hér er skemmtilegt viðtal Frímanns Helgasonar við afa í Valsblaðinu árið 1970. Þar kemur margt merkilegt fram um þessi fyrstu ár knattspyrnuiðkunar á Íslandi, berdreymni hans og ýmislegt fleira. Takk Helga Ferdinands fyrir að benda mér á greinina.

Hér er hægt að gera litla æfingu í að sjá hvernig fréttir birtast okkur og hvaðan þær koma. Í fyrsta lagi er fréttatilkynning frá Samáli. Það eru nýstofnuð samtök álframleiðenda á Íslandi. Þar á eftir er hlekkur á frétt á Stöð 2. Prófið að hlusta á fréttina og veltið fyrir ykkur hversu miklu fréttastofan bætti við fréttatilkynningu Samáls. Skoðið síðan úrklippu neðst sem ber saman mengun Alcoa álversins á Reyðarfiðri og álvers sem Norsk Hydro hugðist reisa á sama stað. Hér er SAMÁL:

Losun gróðurhúsalofttegunda í álframleiðslu minnkar milli ára

Íslenskur áliðnaður í fremstu röð í alþjóðlegum samanburði

9. maí 2011

Heildarlosun gróðurhúsalofttegunda í íslenskum áliðnaði nam að meðaltali 1,71 tonni á hvert framleitt tonn af áli og dróst saman um 0,5% á milli ára. Er losun íslenskra álfyrirtækja 12% minni en að meðaltali í Evrópu, ef frá er talin losun vegna raforkuframleiðslu.

Að raforkuframleiðslu meðtalinni er heildarlosun vegna álframleiðslu hér á landi aðeins um 20% af heildarlosun á hvert framleitt tonn í Evrópu.

Losun gróðurhúsalofttegunda í áliðnaði hér á landi er með því minnsta sem þekkist í álframleiðslu í heiminum og hefur minnkað um 73% á hvert framleitt tonn frá árinu 1990.

Losun flúorefna minnkaði um að sama skapi 4% á milli ára og nam 0,4 kg á hvert framleitt tonn. Er þetta nærri 30% minni losun á hvert framleitt tonn en að jafnaði í Evrópu og um 70% minni en að jafnaði í heiminum. Frá 1990 hefur losun flúorefna á hvert framleitt tonn af áli minnkað um liðlega 90%.

Á síðastliðnu ári voru framleidd tæplega 820 þúsund tonn af áli á Íslandi og jókst framleiðslan lítillega á milli ára. Útflutningsverðmæti áls 222 milljörðum króna á síðasta ári.

HÉR ER FRÉTTIN:

http://www.visir.is/section/MEDIA99&fileid=VTV72D15436-82DC-4651-8896-74BF5EFEB13A

HÉR ER TAFLAN:

Samanburður á álveri Alcoa á Reyðarfirði og áformuðu álveri Norsk Hydro:

Það má síðan nota þetta sem grundvöll fyrir umræður við matarborðið. Hver skrifaði fréttina? Til hvers eru fréttir? Hvaða gagn gera fréttir? Gerði þessi frétt meira gagn fyrir þig eða Samál? Hver valdi hvaða tölur voru notaðar og hvernig þær voru fram settar? Fara hagsmunir ykkar saman? Hvað fer stór hluti af orkuframleiðslu Íslands til stóriðju? Hvað greiddu orkufyrirtækin eigendum sínum mikinn arð á síðasta ári? Hvað greiddu álfyrirtækin eigendum sínum mikinn arð? Hversu mörg tonn af dósum voru ekki endurunnar í Ameríku á síðasta ári? Hvað eru útflutningstekjur? Hvað eru fréttir? Hvað eru hagsmunaaðilar? Til hvers eru lobbíistar? Hversu margir eru í fullu starfi við náttúruvernd á Íslandi? Hversu margir starfa í kynningardeildum álfyrirtækjanna? Hver skrifaði fréttina? Hvað er hann með í mánaðarlaun? Hvað fékk hann mikinn tíma til að skrifa fréttina? En fréttamaðurinn, hvað er hann með í laun og hvað fékk hann mikinn tíma? Hvað kom fyrir Ísland, hvernig gerðist það og á það að gerast aftur?

Ég held að flóknustu gatnamót á Íslandi séu gatnamót Skúlagötu, Snorrabrautar og Borgartúns. Það getur verið ansi erfitt að átta sig á því hvert skuli halda þegar maður hefur annaðhvort hjólað niður Borgatúnið eða upp Skúlagötuna. Það er nógu flókið fyrir gangandi vegfarendur en þegar maður kemur að þessum gatnamótum með börn á reiðhjólum þá eru þau alveg fáránleg. Þarna er endastöð og maður þarf annaðhvort að fara upp á Hverfisgötu eða niður á Sæbraut til að komast yfir götuna. Þau eru furðulegt hönnunarslys og eiga alls ekki heima á svona mikilvægum stað í borginni. Þessi gatnamót eru dæmigerð fyrir ákveðna hugmyndafræði í verkfræðinni sem hefur eyðilagt götur, mannlíf og heilu borgirnar.

Þarna má sjá hvernig ,,nútíma” hugsun hefur verið í stríði við gamla skipulag borgarinnar og hvernig niðurstaðan birtist í miðbænum. Kannski er þetta líka eitthvað í sambandi við að ríkið borgar stofnbrautir og þjóðvegi en borgin borgargötur. Ég veit það ekki. En Skúlagatan er slitin í sundur og lafir í undarlegu tilgangsleysi. En þegar maður stendur neðst í Borgartúninu og horfir niður Skúlagötuna þá er hún eina gatan á landinu með einhverskonar stórborgarfíling. Háhýsi standa við hana og að öllu eðlilegu ætti að vera flæði bíla fram og aftur götuna og öflug verslunarrými á jarðhæðum. En svo er ekki. Gatan flæðir ekki, hún er full af innskotum og botnlöngum og auðum rýmum á jarðhæð. Ég held að eina leiðin til að bjarga Skúlagötunni væri að tengja hana beint við Borgartúnið.

Á myndinni hér fyrir ofan hef ég teiknað bláa línu sem sýnir hvernig gatan gæti orðið. Þótt Höfðatorgið hafi farið í taugarnar á mér í fyrstu – þá er einkennilegt hvað svæðið – ,,virkar”. Það er hellings mannlíf á horninu hjá Fabrikkunni og þetta er eina húsið í Borgartúni með eðlilega gangstétt sem liggur eðlilega að götu og þannig ætti öll gatan að vera.

Ef flóknu gatnamótin væru fjarlægð myndi verða til ansi myndarlegur ás sem næði frá Kirkjusandi alveg niður að Seðlabankabyggingunni og Hörpunni. Gata sem fólk ætti að geta hljólað eða gengið, ekið eða tekið strætisvagn beina og eðilega leið. Þá kæmust menn að því að hluti af umferð Sæbrautarinnar er óþarfur, að hún þjónar að vissu leyti aðeins sjálfri sér með því að neyða fólk til að keyra lengri vegalengdir en þörf er. Þannig er ég alveg viss um að menn keyra frá Lögreglustöðinni að húsi Ríkislögreglustjóra. Húsin standa nánast hlið við hlið en umferðarlega séð er hús Ríkislögreglustjóra álíka fjarri og hafnarsvæðið.

Mér finnst undarlegt að enginn hafi spurt sig hvers vegna Sæbrautin þarf að vera tvöföld þar sem hún sveigist framhjá Hörpunni. Það er engin þörf á svo miklu umferðarmannvirki þarna. Geirsgatan þrengist strax við Mýrargötu en virkar samt. Of öflug mannvirki hafa þau áhrif að Harpan getur orðið eins og stripmall – að menn keyri þangað og heim aftur – en nenni ekki að fara niður í bæ. Á sama tíma er Skúlagatan fullkomlega vannýtt og eiginlega ónýt gata. Hún myndi þrífast mun betur með meiri umferð, gæti eflaust tekið við 50% af umferð Sæbrautar auk þess sem vandamál dauðra botnlanga myndu hverfa.

Hilmar Þór Björnsson arkítekt birtir á bloggi sínu áhugaverðan pistil og myndband um jákvæð áhrif þess að fjarlægja hraðbrautir úr miðborgum. Ég myndi segja að hér sé